Η αντιπολεμική λογοτεχνία της σύγχρονης Τουρκίας ελάχιστα δείγματα έχει να μας προσφέρει. Ένα από αυτά είναι η τετραλογία Η Ιστορία Ενός Νησιού (Bir Ada Hikayesi του Γιασάρ Κεμάλ (1923-2015), η οποία ολοκληρώθηκε το 2012, τρία χρόνια πριν τον θάνατο του συγγραφέα. Το έργο διαδραματίζεται στα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1923 μετά από μια μακρόχρονη πολεμική περίοδο  (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, Πόλεμος της Ανεξαρτησίας / Μικρασιατική Καταστροφή) με έναν τρόπο που αποτελεί σημαντική συμβολή στην σχετικά φτωχή αντιμιλιταριστική και αντιπολεμική λογοτεχνική παραγωγή της Τουρκίας. Ενώ η πλειονότητα των έργων που καταπιάνονται με την περίοδο αυτή υμνούν τον ηρωικό χαρακτήρα της, διότι αυτή οδήγησε στη δημιουργία του σύγχρονου τουρκικού κράτους, η τετραλογία αυτή περιγράφει τη συλλογική προσπάθεια ανθρώπων ταλαιπωρημένων και εξαθλιωμένων από τους φονικούς πολέμους να ξεκινήσουν μια νέα ζωή σε ένα φανταστικό νησί του Αιγαίου που εκκενώθηκε από τους Έλληνες που ανταλλάχτηκαν.

Μάθημα 2 (21/1/2027) Nedim Gürsel, Boğazkesen. Fatih’in Romanı

Η λογοτεχνία δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι θεραπαινίδα καμιάς επιστήμης, ούτε βέβαια και της ιστορίας. Αποτελεί μια εντελώς ιδιαίτερη και αυτόνομη ανθρώπινη δραστηριότητα προσφέροντας στον αναγνώστη μια διαφορετική θέαση του κόσμου. Το ιστορικό μυθιστόρημα κατά καιρούς λοιδορήθηκε κι έπεσε σε ανυποληψία, διότι θεωρήθηκε ότι αφενός μιλούσε για πράγματα για τα οποία ο συγγραφέας δεν μπορούσε να έχει άμεση γνώση κι αφετέρου δεν έπαιρνε θέση για το παρόν. Ωστόσο, όπως ελπίζουμε να φανεί στη συζήτηση αυτή, αυτό το λογοτεχνικό είδος δεν αναφέρεται μόνο στο παρελθόν αλλά και στο παρόν και συμβάλλει στη δημιουργία συλλογικής μνήμης στην κοινωνία. Σε καμία περίπτωση δεν είναι μόνο η ιστορική ακρίβεια αυτό που περιμένουμε από ένα καλό ιστορικό μυθιστόρημα. Είναι κυρίως ο τρόπος με τον οποίο επιλέγει ο συγγραφέας να παρουσιάσει το παρελθόν. Μετά από μια σύντομη παρουσίαση της εξέλιξης του σύγχρονου τουρκικού ιστορικού μυθιστορήματος παρουσιάζονται και συγκρίνονται μεταξύ τους δύο παραδείγματα: το Boğazkesen. Fatih’in Romanı του Nedim Gürsel (1995), και το Dünyanın İlk Günü. İmparatorluk I του Beyazıt Akman (2009). Πρόκειται για δύο έργα από τα οποία το νεότερο είναι φανερά επηρεασμένο από το παλαιότερο σε αρκετά σημεία, η πραγμάτευση των οποίων ωστόσο είναι τελείως διαφορετική. Η άποψη που υποστηρίζουμε είναι η εξής: Και τα δύο παρουσιάζουν χαρακτηριστικά του μοντέρνου μυθιστορήματος, όπως, για παράδειγμα, αυτό της μεταμυθοπλασίας, της πολυφωνικότητας και της κινηματογραφικής τεχνικής. Παρόλα αυτά η οπτική των δύο έργων απέναντι στο ιστορικό γεγονός της άλωσης της Πόλης είναι εντελώς διαφορετική: διδακτισμός και έντονος εθνικισμός στο ένα, πειραματισμός και ενσυναίσθηση στο άλλο.

Μάθημα 3 (28/1/2027) Sait Faik Abasıyanık, Hikayeler

Υπάρχουν έντεκα συλλογές διηγημάτων του Σαΐτ Φαΐκ οι οποίες περιέχουν 184 κατά κανόνα σύντομες ιστορίες που δημοσιεύτηκαν στην εικοσαετία 1936-1954. Στο 40% των διηγημάτων του ο Σαΐτ Φαΐκ αναφέρεται, με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, στους Ρωμιούς της Κωνσταντινούπολης. Δηλαδή σχεδόν μία στις δύο ιστορίες κάνει κάποιου είδους αναφορά σε Ρωμιό. Επιπλέον, στο 20% των διηγημάτων του οι βασικοί ήρωες είναι Ρωμιοί. Είναι φανερό ότι πρόκειται για έναν εξαιρετικά ιδιαίτερο Τούρκο συγγραφέα, ο οποίος ωστόσο ανήκει στον τουρκικό λογοτεχνικό κανόνα και η αξία του είχε αναγνωριστεί ήδη στην εποχή του. Στην παρουσίαση αυτή, βασιζόμενοι στα ίδια τα διηγήματα, κυρίως αυτά όπου οι πρωταγωνιστές είναι Ρωμιοί, εξετάζουμε ποιοι είναι αυτοί οι λογοτεχνικοί ήρωες και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί παρουσιάζονται στον αναγνώστη. Ο κόσμος των Ρωμιών της Πόλης και των Νησιών όχι μόνο ενσωματώνεται και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του έργου του Σαΐτ Φαΐκ, αλλά συγχρόνως σκιαγραφείται με φωτεινά χρώματα και παρουσιάζεται στον αναγνώστη ως οργανικό κομμάτι της τουρκικής κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Ευτυχώς για τον ίδιο, δεν έζησε για να δει τη σκληρή τύχη που επεφύλασσε το τουρκικό κράτος στη ρωμαίικη κοινότητα τα επόμενα χρόνια με αποτέλεσμα αρχικά τον μαρασμό και μετέπειτα τον σχεδόν ολοκληρωτικό αφανισμό της. Ο Σαΐτ Φαΐκ, σε μια εποχή που η συζήτηση για τον Άλλον και την ετερότητα ήταν σχεδόν ανύπαρκτη, βίωσε και μετέφερε στα γραπτά του την κατανόηση του διαφορετικού, τη χαρά της συνύπαρξης και, πάνω απ’ όλα, την αγάπη για τον συνάνθρωπο, ιδιαίτερα τον ταπεινό και καταφρονημένο. Αυτό που τον διαφοροποιεί από το περιβάλλον του είναι ότι δεν επηρεάζεται από το κυρίαρχο εθνικιστικό κλίμα της εποχής του και της λογοτεχνίας της εποχής αυτής, αλλά τολμά να προβάλει τη δική του ματιά στα πράγματα.

Μάθημα 4 (4/2/2027) Orhan Pamuk, Νύχτες Πανώλης

O Orhan Pamuk με συστηματικό τρόπο, στο σύνολο σχεδόν του έργου του, επιστρέφει στο παρελθόν της Τουρκίας, σπάζοντας οριστικά μια μακρά παράδοση στη σύγχρονη τουρκική λογοτεχνία που ήθελε να διαρρήξει πλήρως τους δεσμούς της με το οθωμανικό παρελθόν. Είχαν προηγηθεί και άλλες προσπάθειες, όπως αυτή του Ahmet Hamdi Tanpınar, τον οποίο ο Pamuk συχνά επικαλείται, όμως μόνο μετά τη δεκαετία του 1980 η στροφή αυτή θα πάρει πιο ευδιάκριτα χαρακτηριστικά. Το τελευταίο έργο του Pamuk, Νύχτες Πανώλης (Veba Geceleri), είναι ένα μεταμοντέρνο ιστορικό μυθιστόρημα, ή, για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία της Linda Hutcheon, πρόκειται για ‘ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία’ (historiographic metafiction). Το είδος αυτό χαρακτηρίζεται αφενός από έντονη αυτοστοχαστικότητα ή αυτοαναφορικότητα και αφετέρου από την τεχνική της παρωδιακής διακειμενικότητας. Πράγματι και τα δύο αυτά στοιχεία υπάρχουν έντονα στις Νύχτες Πανώλης: η αφηγήτρια τόσο στην εισαγωγή, όσο και στο κύριο μέρος και τον επίλογο σε πολλά σημεία σχολιάζει, συζητάει τον τρόπο με τον οποίο είναι γραμμένο αυτό το βιβλίο. Από την άλλη πλευρά παρωδεί έντονα τους τρόπους με τους οποίους δημιουργείται ένα έθνος-κράτος και συνδιαλέγεται τόσο με ιστορικά γεγονότα από την πρόσφατη τουρκική ιστορία όσο και με κείμενα ιστορικής μυθοπλασίας αλλά και πολιτικής θεωρίας. Στην παρουσίαση αυτή ανιχνεύεται ο τρόπος με τον οποίο η επιδημία πανώλης που ξεσπά σε ένα φανταστικό οθωμανικό νησί γίνεται μοχλός κινητοποίησης της διαδικασίας δημιουργίας ενός έθνους-κράτους. Πρόκειται βέβαια για μια αλληγορία της δημιουργίας του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Η θέση που υποστηρίζουμε είναι ότι ο νομπελίστας Τούρκος συγγραφέας με το τελευταίο του αυτό έργο αφενός παρωδεί τους εθνικούς μύθους της χώρας του κι αφετέρου, όσο αντιφατικό κι αν ακούγεται αυτό, συμβιβάζεται με αυτούς.

Δίδακτρα 35 ευρώ